Zasady zwolnienie jednostek PZD z obowiązku uiszczenia składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne w związku z trwającym stanem epidemii

Zasady zwolnienie jednostek PZD z obowiązku uiszczenia składek na

ubezpieczenia społeczne i zdrowotne w związku z trwającym stanem epidemii

Zgodnie z art. 31zo ust. 1 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 374) – dalej „specustawa”, na wniosek płatnika składek, który na dzień 29 lutego 2020 r. zgłosił do ubezpieczeń społecznych mniej niż 10 ubezpieczonych, zwalnia się z obowiązku opłacenia nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych lub Fundusz Emerytur Pomostowych, należne za okres od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 maja 2020 r., wykazanych w deklaracjach rozliczeniowych złożonych za ten okres, jeżeli był zgłoszony jako płatnik składek przed dniem 1 lutego 2020 r.

Z powyższej regulacji zatem wynika, że zasadniczymi warunkami skorzystania z przedstawionego zwolnienia jest:

  1. posiadanie statusu płatnika składek przed dniem 1 lutego 2020 r.
  2. zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych na dzień 29 lutego 2020 nie więcej niż 9 osób.

W świetle tych warunków należy rozważyć, czy przedmiotowa regulacja znajduje zastosowanie do poszczególnych jednostek PZD. Możliwość taka jest przede wszystkim uzależniona od spełnienia pierwszego z powyższych warunków. A zatem posiadanie przez daną jednostkę PZD statusu płatnika składek jest przesłanką konieczną (lecz niewystarczającą), aby w ogóle rozważać ewentualne skorzystanie ze zwolnienia określonego w art. art. 31zo ust. 1 specustawy.

Rozważając to zagadnienie należy w pierwszej kolejności odwołać się do dwóch podstawowych regulacji w tym zakresie. Otóż stosownie do art. 4 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne pracownika jest pracodawca. To bowiem na pracodawcy jako płatniku składek – spoczywa obowiązek obliczenia, rozliczenia i opłacenia składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne pracownika. Ponadto to pracodawca w zakresie określonym przez stosowne przepisy współfinansuje składki na ubezpieczenia społeczne pracownika.

Powyższa konstatacja nie pozwala bezpośrednio rozstrzygnąć zagadnienia statusu jednostek PZD jako płatników składek, które uzależnione jest od tego, czy te jednostki są pracodawcami wobec osób zatrudnionych w rozumieniu właściwych przepisów prawa, a zwłaszcza przepisów prawa pracy. W tym zakresie należy się odwołać do art. 3 Kodeksu pracy, który stanowi, że pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Szczegółowe rozważania związane z pojęciem jednostki organizacyjnej jako pracodawcy przeprowadził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 24 lutego 2015 r. w sprawie o sygn. akt II PK 88/14 (LEX nr 1677802). Wskazano w nim, iż upodmiotowienie jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej i możliwość uznania jej za pracodawcę w sporach pracowniczych nie budzi obecnie wątpliwości. Przy czym samo pojęcie jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej obejmuje swym zakresem podmioty, którym przepisy prawa nadają możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków (tak zwane ułomne osoby prawne), jak i jednostki organizacyjne stanowiące część osób prawnych. Pojmowanie jednostki organizacyjnej w tym ostatnim aspekcie nabiera znaczenia w sprawie. Chodzi tutaj o faktyczne wyodrębnienie (działu, zakładu) w ramach wewnętrznej struktury organizacyjnej osoby prawnej. Takie wyodrębnienie nie wywołuje skutków cywilnoprawnych na zewnątrz, lecz na gruncie prawa pracy może mieć znaczenie w kontekście ustalenia podmiotu, któremu przysługuje status pracodawcy.

Powstaje zatem dalsza kwestia, jakie kryteria oceny należy przyjąć w celu odpowiedzi na pytanie, czy takiej jednostce można przypisać status pracodawcy. W doktrynie podkreśla się, że uzyskanie statusu przez taką jednostkę ma miejsce w razie łącznego spełnienia dwóch przesłanek. Pierwszą z nich jest organizacyjne wyodrębnienie, drugą przyznanie jej zdolności do samodzielnego zatrudnienia pracowników. Wyodrębnienie polega na stworzeniu infrastruktury technicznej niezbędnej do wykonywania pracy podporządkowanej. W literaturze zauważa się, że wyodrębnienie organizacyjne pozostaje w związku funkcjonalnym z wyodrębnieniem finansowym, gdyż specyfika stosunku pracy generuje zazwyczaj zobowiązania o podłożu majątkowym. Zatem tylko jednostka organizacyjna dysponująca określonym funduszem może we własnym imieniu zaciągać zobowiązania majątkowe, a tym samym występować w charakterze strony stosunku pracy (por. M. Piankowski, Pracodawca jako jednostka organizacyjna i strona stosunku pracy, Gdańskie Studia Prawnicze 2005 nr 2, str. 962 i podana tam literatura). W kontekście wyodrębnienia finansowego trzeba zauważyć, że zwykle będzie ono znacznie ograniczone, gdyż taka jednostka nie jest właścicielem mienia, którym zarządza. Właścicielem jest osoba prawna i w ramach uprawnień z tego tytułu może określać zakres dysponowania tym mieniem przez jednostki wewnętrzne. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w powołanym orzeczeniu równorzędnym warunkiem jest wyodrębnienie organu (osoby) zarządzającego tą jednostką oraz upoważnienie jej do składania oświadczeń woli we własnym imieniu. Jeśli jednostka organizacyjna będąca częścią składową osoby prawnej spełnia powyższe przesłanki przyznania jej statusu wewnętrznego pracodawcy, to ona – a nie osoba prawna – jest stroną w stosunkach pracy.

Powyższe uwagi przesądzają, że poszczególne jednostki PZD, a zwłaszcza okręgi, odpowiadają wskazanym warunkom do uznania, że posiadają status pracodawcy. W szczególności jednostki PZD kumulatywnie spełniają dwie przesłanki, a mianowicie: są one w świetle Statutu PZD wyodrębnione organizacyjnie i finansowo na tyle, by stanowić placówkę zatrudnienia dla pracowników, a nadto – zgodnie z odpowiednimi uchwałami – mają zdolność zatrudniania pracowników. W konsekwencji są one pracodawcami w rozumieniu obowiązujących przepisów, a co za tym idzie – posiadają status płatników składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Fakt ten powinien być zresztą urzędowo potwierdzony, bowiem z art. 31zo ust. 1 specustawy wynika, że wnioskujący o zwolnienie powinien być zgłoszony jako płatnik składek.

Z przedstawionych uwag wynika zatem, że jednostki PZD są formalnie legitymowane do składania wniosków o zwolnienie z obowiązku uiszczania składek. Jednak pozytywne rozpatrzenie takiego wniosku zależy od spełnienia kolejnego warunku przewidzianego w art. 31zo ust. 1 specustawy. Chodzi o zgłoszenie przez płatnika (jednostkę PZD) do ubezpieczeń społecznych na dzień 29 lutego 2020 nie więcej niż 9 osób. A zatem, o prawie do zwolnienia z opłacania składek przesądza liczba osób zgłoszonych do ubezpieczeń wyłącznie na dzień 29 lutego 2020 r. Liczba ta nie może przekroczyć 9. W liczbie tej zawierają się nie tylko pracownicy, ale również osoby zatrudniane w ramach umowy zlecenia. Chodzi o wszystkie osoby zgłoszone do ubezpieczenia.

      W sytuacji stwierdzenia, że dana jednostka PZD spełnia zasadnicze warunki do skorzystania z przedmiotowego zwolnienia, konieczne jest dopełnienie szeregu czynności formalnych, aby faktycznie uzyskać omawiane zwolnienie. W tym zakresie specustawa przewiduje następujące czynności:

a) złożenie w ZUS wniosku o zwolnienie z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek w terminie do 30.06.2020 r. (art. 31zp ust. 1 specustawy) – formularz wniosku dostępny na stronie internetowej ZUS;

b) przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30.06.2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania (art. 31zq specustawy).

A zatem płatnik składek zobowiązany jest przesyłać deklaracje rozliczeniowe lub imienne raporty miesięczne za marzec, kwiecień i maj 2020 r. na zasadach i w terminach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, chyba że zgodnie z tymi przepisami zwolniony jest z obowiązku ich składania (art. 31zq ust. 1 u.sz.r.). Ubieganie się przez pracodawcę o zwolnienie z obowiązku opłacenia składek za okres 1.03.2020 r. – 31.05.2020 r. nie zmienia dotychczas obowiązujących zasad sporządzania i przekazywania do ZUS dokumentów rozliczeniowych, tj. deklaracji rozliczeniowych i imiennych raportów miesięcznych. Dokumenty rozliczeniowe za marzec 2020 r. powinny więc być przesłane na zasadach i w terminach określonych przepisami ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepisy specustawy nie dają również podstaw do przyjęcia, że ubieganie się przez pracodawcę o omawiane zwolnienie z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek zmienia zasady obliczania składek. Składki te powinny być więc obliczane na dotychczasowych zasadach.

Na zakończenie należy wskazać, że ZUS zwalnia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek zasadniczo w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia przesłania deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięczny należnych za ostatni miesiąc wskazany we wniosku o zwolnienie z opłacania składek art. 31zq ust. 2 specustawy). W tym zakresie ZUS informuje płatnika. Jeżeli jednak następuje odmowa zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, to powinna być ona wydana w drodze decyzji. Od takiej decyzji płatnikowi przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra.

Opracował:

r. pr. Tomasz Terlecki